Kompas mocnych stron i cieni
Temat: Zdrowie psychiczne i dobrostan
Intensywność emocjonalna: NISKA
Format: Ćwiczenie główne
Źródło / Autor: Opracowanie: Anastasia Netrebytska (Ukraina) - facylitatorka, mentorka i trenerka młodzieżowa
Inspiracja: podejścia oparte na mocnych stronach w mentoringu oraz zarządzanie biegunowościami (Polarity Management) Barry’ego Johnsona
Temat
Zdrowie psychiczne i dobrostan
Powiązane również z
Samoświadomość i rozwój osobisty • Mentoring i wzmacnianie sprawczości • Przywództwo młodzieżowe i podmiotowość
Cel (obszar uczenia się)
Wsparcie młodych osób w odkrywaniu własnych mocnych stron, rozpoznawaniu, w jaki sposób ich nadmierne wykorzystywanie może prowadzić do zachwiania równowagi, oraz identyfikowaniu uzupełniających cech - „antidotów” - które pomagają tę równowagę przywrócić. Ćwiczenie wzmacnia samoświadomość, samoakceptację i umiejętność przekładania refleksji na konkretne, osadzone w rzeczywistości działania.
Grupa docelowa
Młodzież (14-18 lat) / młodzi dorośli (18-35 lat)
Liczebność grupy
6-20 osób (najlepiej sprawdza się w parach i małych grupach)
Czas trwania
60-120 minut
Potrzebne materiały
Szablon „Kompasu mocnych stron i cieni” (A4), podzielony na cztery kierunki: Mocna strona, Antidotum, Równowaga, Działanie
Markery, długopisy, karteczki samoprzylepne
Opcjonalnie: przykładowa lista biegunowości (jako wsparcie dla osoby prowadzącej), np.: empatia - granice, elastyczność - struktura, odpowiedzialność - dbanie o siebie, idealizm - realizm
Przestrzeń do indywidualnej refleksji oraz rozmów w parach lub trójkach
Instrukcja krok po kroku:
1. Wprowadzenie i przedstawienie założeń (5-10 min)
Osoba prowadząca przedstawia ideę, zgodnie z którą mocne strony nie są cechami stałymi ani „wyłącznie pozytywnymi”.
Proponowane wprowadzenie: „Bardzo często to, co nazywamy swoją mocną stroną, może również stać się źródłem trudności, gdy zaczyna nad nami dominować. Dziś przyjrzymy się temu, jak nasze mocne strony, ich cienie oraz cechy pomagające je równoważyć mogą współistnieć - nie jako przeciwieństwa, lecz jako części jednej całości”. Podczas testowania tej metody okazało się, że przed refleksją warto przeprowadzić rozgrzewkę i dokładniej wyjaśnić jej założenia, aby uniknąć nieporozumień lub oporu.
Podkreśl, że:
nie istnieją cechy „dobre” ani „złe”;
równowaga jest dynamiczna i indywidualna;
uczestnicy i uczestniczki mogą odmówić odpowiedzi lub zachować swoje refleksje dla siebie.
2. Odkrywanie swojej mocnej strony (10-15 min)
Zaproś uczestników i uczestniczki do indywidualnej refleksji i wskazania jednej własnej mocnej strony, którą w sobie cenią. Pytania pomocnicze:
„Co pomaga Ci radzić sobie z wyzwaniami?”
„W jakich sprawach inni często na Tobie polegają?”
„Co postrzegasz jako mocną stronę swojej osobowości?”
Uczestnicy i uczestniczki wpisują tę cechę w części kompasu „Mocna strona”.
3. Odkrywanie cienia i poszukiwanie antidotum (15-20 min)
Osoba prowadząca wyjaśnia, że nadmiernie wykorzystywana lub niezrównoważona mocna strona może powodować napięcie - zarówno u nas samych, jak i u innych. Ważne doprecyzowanie: antidotum nie jest przeciwieństwem mocnej strony, lecz uzupełniającą cechą, która pomaga przywrócić równowagę. Pytania pomocnicze:
„Co się dzieje, gdy ta mocna strona zaczyna dominować?”
„Jak może wyglądać ta mocna strona, gdy jest jej zbyt dużo?”
„Jaka cecha mogłaby ją złagodzić lub zrównoważyć?”
Uczestnicy i uczestniczki wskazują cechę pełniącą funkcję antidotum i wpisują ją w części „Antidotum”.
4. Uzupełnianie całego kompasu (20-25 min)
Uczestnicy i uczestniczki uzupełniają wszystkie cztery kierunki kompasu:
Północ – Mocna strona: Co daje mi ta cecha? W jaki sposób mnie wspiera?
Południe – Antidotum: Co się zmienia, gdy daję tej cesze więcej przestrzeni?
Wschód – Równowaga: Kim jestem, gdy obie cechy współistnieją?
Zachód – Działanie: Jeden mały, realistyczny krok, który mogę podjąć, aby żyć zgodnie z tą równowagą na co dzień.
Zachęcaj do zapisywania słów kluczowych, krótkich zdań lub symboli.
5. Dzielenie się w parach lub małych grupach (10-15 min)
Uczestnicy i uczestniczki omawiają swoje kompasy w parach lub trójkach.
6. Określenie intencji - list do przyszłego siebie (10-15 min)
Uczestnicy i uczestniczki piszą krótki list do siebie, wyobrażając sobie, że znajdują się miesiąc w przyszłości.
Instrukcja osoby prowadzącej: „Napisz do siebie jak do kogoś, na kim Ci zależy. Co chcesz pamiętać o swojej mocnej stronie, równowadze i kolejnym kroku?”. Opcjonalne początki zdań:
„Moje przyszłe ja, chcę pamiętać, że…”
„W tym miesiącu wykorzystam swoją mocną stronę, aby…”
„Gdy będzie trudno, przypomnę sobie, że równowaga oznacza dla mnie…”
Można również zaproponować to zadanie jako opcjonalną aktywność do wykonania w domu.
7. Towarzysz lub towarzyszka podróży (opcjonalnie, 5-10 min)
Zaproś uczestników i uczestniczki do dobrania się w pary jako osoby wspierające się w realizacji intencji.
Każda para uzgadnia, że raz lub dwa razy po zajęciach skontaktuje się ze sobą - przez wiadomość, notatkę głosową lub krótką rozmowę - z jednym prostym pytaniem: „Jak realizujesz swoją intencję w tym tygodniu?”
8. Refleksja, zakończenie i ugruntowanie (30 min)
Przeprowadź wspólną refleksję. Zakończ krótką praktyką ugruntowującą (oddech, świadomość ciała lub chwila ciszy).
Oczekiwane rezultaty (dla uczestników):
Większa samoświadomość i kompetencje emocjonalne
Większa samoakceptacja i wewnętrzna równowaga
Umiejętność rozpoznawania i regulowania własnych skrajnych reakcji
Wyraźniejsze poczucie sprawczości i świadomość kolejnych kroków
Wzmocnione zaufanie i więź w grupie
Wskazówki dotyczące pracy z uwzględnieniem doświadczenia traumy:
Ćwiczenie nie wymaga odtwarzania traumatycznych doświadczeń ani opowiadania osobistych historii na głos.
Uczestnicy i uczestniczki zawsze mają prawo odmówić, zrobić przerwę lub pozostać przy indywidualnej refleksji.
Osoby prowadzące powinny obserwować poziom energii grupy i zakończyć ćwiczenie praktyką ugruntowującą, aby przed końcem spotkania wspierać stabilność emocjonalną.
Dostosowanie (kontekst / międzykulturowość / wiek):
W młodszych grupach (14-16 lat) używaj prostszego języka i konkretnych przykładów.
W grupach międzykulturowych zachęć uczestników i uczestniczki do definiowania mocnych stron we własnym kontekście kulturowym.
Ćwiczenie można skrócić do 45-60 minut, ograniczając część przeznaczoną na dzielenie się lub pisanie listu.
Ćwiczenie nadaje się również do realizacji online z wykorzystaniem cyfrowych szablonów i osobnych pokoi do pracy w mniejszych grupach.
Zalecenia dla osób prowadzących:
Zachowuj nieoceniającą i pełną ciekawości postawę.
Narzędzia wizualne, takie jak uporządkowane szablony kompasu, a także elementy kreatywne - np. rysowanie lub kolorowanie - pomagają zwiększyć koncentrację i stworzyć swobodniejszą atmosferę.
Stosuj elastyczne formaty, takie jak rozmowy w parach lub małych grupach, zanim przejdziesz do dzielenia się na forum całej grupy.
Unikaj określania cech jako „pozytywne” lub „negatywne”.
Normalizuj niepewność i niepełne odpowiedzi.
Skupiaj się na małych, realistycznych działaniach, a nie na wielkich celach.
Zawsze kończ ćwiczenie ugruntowaniem lub integracją doświadczenia.