Żywa Biblioteka: Głosy wojny i pokoju

Temat: Wartości

Intensywność emocjonalna: WYSOKA

Format: Warsztat rozszerzony

Źródło / Autor: Zaadaptowane z metodologii Żywej Biblioteki (Rada Europy) i trauma-informowanych praktyk pracy z młodzieżą. Ta wersja integruje zasady etycznego słuchania, facylitację opartą na zgodzie oraz zabezpieczenia wysokiej wrażliwości dla kontekstów związanych z wojną.

Temat

Wartości

Powiązane również z

Migracja • transformacja konfliktu • spójność społeczna • integracja • trauma i odporność psychiczna • dialog międzykulturowy

Cel (obszar uczenia się)

Żywa Biblioteka tworzy uporządkowaną i bezpieczną przestrzeń do bezpośrednich spotkań młodych ludzi z osobami, które doświadczyły wojny, przymusowego przesiedlenia lub działań na rzecz budowania pokoju. Celem warsztatu jest zastąpienie abstrakcyjnych narracji i stereotypów doświadczeniami konkretnych osób, a tym samym rozwijanie empatii, etycznego słuchania oraz pogłębionej refleksji nad wartościami związanymi z pokojem, godnością, współistnieniem i odpowiedzialnością. Format jest przeznaczony przede wszystkim dla osób, które chcą się uczyć i słuchać, a nie dla tych, które już uważają się za ekspertów w tej dziedzinie.

Grupa docelowa

Wiek: młodzież i młodzi dorośli (16-35 lat)
Profil:
- przede wszystkim młodzież ze społeczności przyjmującej oraz uczestnicy międzynarodowi
- osoby zainteresowane uczeniem się, słuchaniem i refleksją nad wojną, pokojem oraz migracją
Uwaga:
Format nie jest przeznaczony przede wszystkim dla uczestników z Ukrainy ani dla osób, które mają już rozległą wiedzę i osobiste doświadczenie wojny. Jego celem jest uczenie się na podstawie doświadczeń innych osób, a nie ponowne odtwarzanie ich wewnątrz grupy o podobnych przeżyciach.

Liczebność grupy

Optymalna liczba uczestników (Czytelników): 12-16
Optymalna liczba Książek: 4 (zalecane minimum: 3; większa liczba jest możliwa po odpowiednim dostosowaniu formatu)

Czas trwania

Łączny czas trwania: 2,5-3 godziny
Rundy dialogowe:
- wariant standardowy: 4 rundy po 20 minut
- przy więcej niż 4 Książkach: skróć rundy do 15 minut i zwiększ liczbę przerw
Przerwy: krótkie przerwy między rundami oraz jedna dłuższa przerwa regeneracyjna

Potrzebne materiały

ciche, prywatne pomieszczenie lub pomieszczenia z krzesłami i stołami, które można swobodnie przestawiać
stoły ustawione tak, aby umożliwiały rozmowy w małych, częściowo odseparowanych grupach
katalog Książek z krótkimi, niesensacyjnymi opisami
karty do rozmowy (opcjonalne pytania pomocnicze)
formularze zgody i bezpieczeństwa dla Książek i Czytelników
woda, chusteczki higieniczne oraz dostęp do cichego miejsca na odpoczynek

Instrukcja krok po kroku:

Etap 1 — Wprowadzenie i bezpieczeństwo

Powitanie i przedstawienie założeń Żywej Biblioteki
Jasne wyjaśnienie ról („Książek” i „Czytelników”)
Omówienie zasad zgody, poufności i podejścia uwzględniającego traumę
Podkreślenie znaczenia słuchania zamiast wypytywania lub udzielania rad

Etap 2 — Główne doświadczenie: rundy dialogowe

Czytelnicy są wcześniej przypisywani do Książek lub zapisują się na rozmowy w sposób zapewniający zrównoważoną liczebność grup
Każda Książka spotyka się z małą grupą Czytelników
Karty do rozmowy są dostępne jako opcjonalne wsparcie, a nie obowiązkowy element

Zasady prowadzenia dialogu:

etyczna ciekawość
poszanowanie granic
prawo do ciszy i przerw emocjonalnych

Etap 3 — Nadawanie znaczenia i wspólna refleksja

Rozszerzone omówienie doświadczenia w kręgu
Dzielenie się spostrzeżeniami z wyboru, a nie z obowiązku
Proponowane pytania:
- „Co najbardziej pozostało z Tobą po tym doświadczeniu?”
- „Która wartość stała się dziś dla Ciebie wyraźniejsza?”
- „Co chcesz zabrać ze sobą z tego doświadczenia?”
Opcjonalna refleksja pisemna lub wspólna „ściana wartości”

Etap 4 — Zakończenie i wsparcie po wydarzeniu

Wspólne podziękowanie Książkom
Informacje o dostępnych formach wsparcia
Opcjonalne symboliczne zakończenie (przesłanie dla pokoju, wspólne słowo lub chwila ciszy)

Oczekiwane rezultaty (dla uczestników):

Poziom indywidualny:

większa empatia i świadomość
pogłębiona refleksja nad wartościami związanymi z pokojem i godnością

Poziom grupowy:

ograniczenie stereotypów i polaryzacji
wzmocnienie kultury etycznego słuchania

Poziom społeczności:

większa gotowość do inkluzywnego dialogu i współistnienia
nadanie ludzkiego wymiaru doświadczeniom migracji i wojny

Wskazówki dotyczące pracy z uwzględnieniem doświadczenia traumy:

Główne ryzyka emocjonalne:
- Przeciążenie emocjonalne dla Książek
- Wtórna trauma lub przytłoczenie dla Czytelników
Zasady bezpieczeństwa:
- Dobrowolny udział i prawo do przerwy lub wycofania się
- Brak nagrywania bez wyraźnej zgody
- Jasne granice dotyczące pytań i tematów
Kiedy NIE używać tego warsztatu:
- Z grupami bez odpowiednich kompetencji facylitacyjnych
- Jako aktywność rekreacyjna lub rozrywkowa
- Bez dostępu do wsparcia emocjonalnego lub opieki po zajęciach

Dostosowanie (kontekst / międzykulturowość / wiek):

Większa liczba Książek: skróć rundy do 15 minut i zwiększ liczbę przerw
Format online: mniejsze grupy, bardziej ustrukturyzowana facylitacja i opcjonalne pytania pisemne
Młodsi uczestnicy: mniej rund, dokładniejsze wprowadzenie i większe wsparcie podczas refleksji
Wersja skrócona: co najmniej 2 rundy oraz ustrukturyzowane omówienie
Opcjonalnie można wykorzystać karty do rozmowy w Żywej Bibliotece oraz oświadczenia o zgodzie i bezpieczeństwie dla Książek i Czytelników (zob. dodatki 1 i 2)

Zalecenia dla osób prowadzących:

Facylitator pełni rolę strażnika bezpieczeństwa, a nie moderatora treści
Unikaj przedstawiania historii jako „sukcesów" lub „wyciągniętych wniosków"
Nieustannie monitoruj stany emocjonalne Książek i Czytelników
Normalizuj przerwy, emocje i ciszę
Interweniuj delikatnie, jeśli rozmowy stają się eksploracyjne lub przytłaczające

Więcej o Żywej Bibliotece: najważniejsze zestawy narzędzi, podręczniki i wytyczne

Rada Europy - „Nie oceniaj książki po okładce! Przewodnik organizatora Żywej Biblioteki”
Powszechnie wykorzystywany podstawowy przewodnik dotyczący planowania, rekrutacji, szkoleń i prowadzenia wydarzeń Żywej Biblioteki dla młodzieży i społeczności. PDF

Żywa Biblioteka online (Young Caritas)
Współczesna adaptacja metody do formatu internetowego, zawierająca praktyczne wskazówki dla szkół i webinarów oraz bazę nagranych historii gotowych do wykorzystania w edukacji. Young Caritas

Podręcznik Żywej Biblioteki (Polska / Europa Wschodnia)
Rozbudowany przewodnik praktyczny obejmujący karty pytań, świadomość traumy, role gospodarzy i ocenę wydarzenia, wraz ze wskazówkami dotyczącymi formatów cyfrowych i stacjonarnych. Żywa Biblioteka Polska

Zestaw narzędzi Human Living Library (uniwersytety w Hull i Huddersfield)
Materiał poświęcony szkoleniu osób prowadzących, zasadom pracy oraz uczeniu się na podstawie scenariuszy dotyczących wyznaczania granic, empatii i trudnych sytuacji. Hull i Huddersfield

Learning for Change — przewodnik facylitacji Human Library
Praktyczne ćwiczenia, wskazówki i zalecenia dotyczące szkolenia zespołów pracujących z młodzieżą oraz w edukacji społecznej. Learning for Change

Dodatek 1

: Karty do rozmowy w Żywej Bibliotece są praktycznym narzędziem pomagającym zarówno „Książkom”, jak i „Czytelnikom” prowadzić rozmowę, szczególnie osobom uczestniczącym po raz pierwszy lub potrzebującym inspiracji. Karty zazwyczaj dzielą się na trzy zestawy oznaczone kolorami, odpowiadające kolejnym etapom rozmowy. Można z nich korzystać dobrowolnie jako z podpowiedzi - nie są obowiązkowe.
Karty Żywej Biblioteki: struktura i przykłady
Zielone karty (początek): przełamanie lodów i poznanie „Książki”.
„Co skłoniło Cię do udziału w roli Książki?”
„Czy możesz opowiedzieć o wartości, która jest ważna w Twoim życiu?”
„Czy istnieje stereotyp dotyczący Twojego pochodzenia lub środowiska, o którym chcesz porozmawiać?”
Pomarańczowe karty (środek): pogłębienie rozmowy i dzielenie się doświadczeniami.
„Czy Twoje wartości zmieniły się pod wpływem jakiegoś doświadczenia życiowego?”
„Czy możesz opisać trudną sytuację, w której Twoje wartości zostały wystawione na próbę?”
„Jak reagujesz, gdy inni nie szanują Twoich wartości?”
Niebieskie karty (zakończenie): domknięcie rozmowy, refleksja i wzajemne docenienie.
„Czego nauczyły Cię rozmowy z innymi osobami o własnej historii?”
„Czy jest coś, co chciałbyś lub chciałabyś, aby inni lepiej o Tobie rozumieli?”
„Jak te rozmowy wpływają na Twoje postrzeganie społeczeństwa?”
Karty można wcześniej wydrukować, wyciąć i umieścić w miseczkach na stołach albo dołączyć do materiałów dla uczestników wersji online. Inną możliwością jest przygotowanie jednego plakatu lub arkusza ze wszystkimi pytaniami, aby można było zapoznać się z nimi przed rozpoczęciem sesji. Korzystanie z kart jest dobrowolne - uczestnicy mogą je pominąć lub użyć tylu, ile potrzebują dla inspiracji.
: Poniższe oświadczenia dotyczące zgody są zalecane w formatach Żywej Biblioteki podejmujących szczególnie wrażliwe tematy, takie jak wojna, przymusowe przesiedlenie, trauma lub dyskryminacja.
Nie są obowiązkowe podczas każdego wydarzenia Żywej Biblioteki, ale można je zastosować, gdy:
temat dotyczy osobistych doświadczeń przemocy, straty lub przymusowego przesiedlenia;
wydarzenie ma charakter publiczny lub półpubliczny;
uczestnicy wcześniej się nie znają;
organizatorzy chcą podkreślić odpowiedzialność etyczną i bezpieczeństwo emocjonalne.
Oświadczenia te pomagają jasno określić granice, role i prawa zarówno Książek, jak i Czytelników oraz wspierają wspólną kulturę troski i szacunku.
Jak stosować zgodę w praktyce?
Wskazówka dla osoby prowadzącej:
W małych, zaufanych grupach → wystarczająca może być zgoda ustna oraz wspólnie ustalone zasady
W grupach publicznych, międzykulturowych lub spotykających się po raz pierwszy → zalecana jest zgoda pisemna
Przy tematach wysokiego ryzyka → zawsze udostępniaj formularze zgody, bez wywierania presji na ich podpisanie

Oświadczenie o zgodzie i bezpieczeństwie dla Książek

„Wyrażając zgodę na udział w wydarzeniu Żywej Biblioteki w roli Książki, potwierdzam, że:

uczestniczę dobrowolnie i rozumiem, że mogę zakończyć każdą rozmowę w dowolnym momencie bez podawania przyczyny;

znam format wydarzenia, profil przewidywanych odbiorców oraz swoje prawo do odmowy odpowiedzi na dowolne pytanie;

moja historia i osobiste granice będą zawsze respektowane;

rozumiem, że jakakolwiek forma rejestrowania (dźwięku, obrazu lub fotografii) jest niedozwolona, chyba że wcześniej wyrażę na nią jednoznaczną zgodę;

jeśli w dowolnym momencie poczuję dyskomfort emocjonalny lub fizyczny, mam prawo poprosić o przerwę albo wycofać się z udziału;

rozumiem, że reakcje emocjonalne są naturalne i nie oczekuje się ode mnie dzielenia się czymś, na co nie czuję gotowości;

organizatorzy zapewnią wsparcie przed wydarzeniem, w jego trakcie i po jego zakończeniu, aby zadbać o mój dobrostan.

Podpis: ___________________________ Data: _______________”

Oświadczenie o zgodzie i bezpieczeństwie dla Czytelników

„Dołączając do wydarzenia Żywej Biblioteki w roli Czytelnika, zobowiązuję się do przestrzegania następujących zasad:

będę traktować każdą Książkę z szacunkiem, pamiętając, że dzieli się ona prawdziwymi, osobistymi doświadczeniami;

nie będę nagrywać, fotografować ani udostępniać historii bez jednoznacznej zgody Książki;

uszanuję prawo Książki do odmowy odpowiedzi na pytanie oraz do zakończenia rozmowy w dowolnym momencie;

rozumiem, że przemoc, obraźliwy język lub zachowanie zagrażające godności bądź dobrostanowi Książki mogą skutkować usunięciem mnie z wydarzenia w celu ochrony bezpieczeństwa i godności wszystkich uczestników;

zobowiązuję się „zwrócić Książkę w takim samym stanie psychicznym i fizycznym, w jakim została wypożyczona” - przez cały czas szanując jej granice i godność.

Podpis: ___________________________ Data: _______________”